दिनेश खड्का, विराटनगर
पर्यटन भनेपछि सामान्यतया हामी पहाड, हिमाल, ताल वा सांस्कृतिक सम्पदाको मात्र कल्पना गर्छौं, तर विश्वभरि नै “खाद्य पर्यटन” (Food/Culinary Tourism) एक छुट्टै र फस्टाउँदो पर्यटकीय आकर्षणको रूपमा स्थापित भइसकेको छ। कोशी प्रदेश नेपालको पूर्वी भागमा अवस्थित भौगोलिक रूपमै अत्यन्त विविधतापूर्ण प्रदेश हो। तराईको समथर भूभागबाट सुरु भएर पहाड हुँदै हिमाली शिखरसम्म फैलिएको यो प्रदेशमा झापा, मोरङ, सुनसरी, इलाम, पाँचथर, ताप्लेजुङ, संखुवासभा, भोजपुर, धनकुटा, खोटाङ, ओखलढुंगा, सोलुखुम्बु र उदयपुर गरी चौध जिल्ला पर्छन्। यहाँ बसोबास गर्ने लिम्बू, राई, शेर्पा, तामाङ, नेवार, मधेशी, थारू, ब्राह्मण-क्षेत्री लगायतका दर्जनौं जातजातिको आफ्नै सांस्कृतिक पहिचानले यस प्रदेशको खानपानलाई अत्यन्त समृद्ध र रंगीचंगी बनाएको छ। यही भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधताबाट उत्पन्न खाद्य विविधतालाई व्यवस्थित रूपमा पर्यटन प्रवर्द्धनसँग जोड्न सकेमा कोशी प्रदेश दिगो र स्वदेशी पहिचानमा आधारित पर्यटनको एक नमूना प्रदेश बन्न सक्छ।
तराई क्षेत्र: चामल, माछा र मसलाको स्वाद
झापा, मोरङ र सुनसरी जिल्ला कोशी प्रदेशको धान भण्डार मानिन्छ। यहाँको समथर र उर्वर भूमिमा प्रशस्त धान उत्पादन हुने कारण यहाँका बासिन्दाको मुख्य आहार भात नै हो। दिनमा दुई-तीन पटक भात खाने चलन यहाँ सामान्य छ। मधेशी समुदायले विशेष गरी दाल-भात-तरकारीसँगै अचार, चटनी र पापडलाई खानामा प्राथमिकता दिन्छन्। तराईमा नदी-नाला र पोखरीहरूको बाहुल्यता भएकाले माछा यहाँको आहारको एक महत्त्वपूर्ण अंग बनेको छ। कोशी नदी र आसपासका सिमसार क्षेत्रबाट प्रशस्त माछा प्राप्त हुने भएकाले मधेशी र थारू समुदायले माछालाई चटनी, झोल वा भुटुवा बनाई खाने गर्छन्।
थारू समुदायको आफ्नै विशिष्ट परिकार पनि छन् – जस्तै घोंगी (सिप्पी), डुबकी कन्दा र विभिन्न प्रकारका साग। यिनीहरूले प्रायः स्थानीय रूपमै उपलब्ध हुने मौसमी तरकारी र वनस्पतिलाई आहारमा समावेश गर्छन्, जो मौसम अनुसार फेरिँदै जान्छ। वर्षायाममा हरियो साग-सब्जी प्रशस्त हुने भएकाले त्यतिखेर सागको प्रयोग बढी हुन्छ भने जाडोमा सुकेको माछा र अचारको प्रयोग बढ्छ। चाडपर्वका बेला, विशेष गरी छठ पर्व, होली र दशैं-तिहारमा खीर, पुरी, ठेकुआ, सेल रोटी जस्ता मिठाइ बनाउने परम्परा छ, जो धर्म र संस्कृतिसँग गाँसिएको देखिन्छ।
पर्यटकीय दृष्टिकोणले हेर्दा, झापा-मोरङ-सुनसरीको कोशी टप्पु क्षेत्र चराचुरुङ्गी हेर्न आउने प्रकृति पर्यटकहरूको रोजाइको गन्तव्य भइसकेको छ। यदि यहाँ आउने पर्यटकलाई थारू र मधेशी समुदायको परम्परागत माछाको परिकार, घोंगी वा मौसमी सागको स्वाद चाखाउने व्यवस्था मिलाउन सकियो भने यो क्षेत्रको पर्यटकीय आकर्षण थप बढ्न सक्छ। थारू सांस्कृतिक गाउँ घुमाउने प्याकेजसँगै “थारू भोजन अनुभव” जोड्न सकेमा घुमफिरमा मात्र सीमित पर्यटनलाई स्वाद र संस्कृतिको संयुक्त अनुभवमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
पहाडी क्षेत्र: किनेमा, गुन्द्रुक र सिन्की
इलाम, पाँचथर, धनकुटा, भोजपुर, खोटाङ र ओखलढुंगा जस्ता पहाडी जिल्लामा लिम्बू र राई समुदायको बाहुल्यता छ। यहाँको भूगोलले चामलको खेती सीमित मात्रामा मात्र सम्भव बनाएकाले मकै र कोदोलाई मुख्य अन्नको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। ढिँडो (मकैको पिठोबाट बनेको गाढा परिकार) यहाँको परम्परागत मुख्य आहार हो, जो काम गर्ने मानिसलाई लामो समयसम्म ऊर्जा दिने भएकाले पहाडी जनजीवनमा उपयुक्त मानिएको छ।
लिम्बू समुदायको किनेमा (फर्मेन्ट गरिएको भटमासबाट बनाइने परिकार) र सिन्की (सुकेको र फर्मेन्ट गरिएको मुलाको गेडा) विश्वव्यापी रूपमै चिनिएका परिकार हुन्। यी दुवै परिकार जाडो याममा तरकारी अभाव हुने समयलाई ध्यानमा राखी वर्षभरि खानका लागि सुरक्षित राख्ने उद्देश्यले बनाइएका हुन्, जसले यहाँको खानामा “संरक्षण प्रविधि” कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने देखाउँछ। त्यसैगरी गुन्द्रुक (सुकेको र फर्मेन्ट गरिएको सागको परिकार) पनि यस क्षेत्रको चिसो मौसममा तरकारीको अभाव टार्ने उपाय हो, जो अहिले स्वास्थ्यवर्धक परिकारको रूपमा समेत चिनिन्छ।
लिम्बू समुदायले चाडपर्व र विशेष अवसरमा तोङ्बा (कोदो वा जाँडबाट बनाइने पेय पदार्थ) सेवन गर्ने परम्परा छ, जो न्योग्मा (देउता पूजा) र विवाह जस्ता सांस्कृतिक कार्यक्रममा अनिवार्य मानिन्छ। राई समुदायको चाडपर्वमा सेल रोटी, मासुका परिकार र जाँड-रक्सी प्रचलित छ, जसको पछाडि पुर्खाको पूजा र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध रहेको विश्वास जोडिएको पाइन्छ।
इलाम जिल्ला चियाबारी र दृश्यावलोकनका लागि नेपालकै चिनिएको गन्तव्य हो भने पाँचथर र ताप्लेजुङको तिनजुरे-मिल्के क्षेत्र गुराँस र हिमश्रृंखला हेर्न आउने पदयात्रीहरूको रुचिको थलो बनिसकेको छ। यदि यस्ता ट्रेकिङ रुटमा होमस्टे सञ्चालकहरूले पर्यटकलाई तोङ्बा, किनेमा, सिन्की वा ढिँडोको स्वाद चाखाउने व्यवस्था गरे भने यो केवल खाना मात्र नभई पर्यटकका लागि “स्थानीय जीवनशैली अनुभव”को एक हिस्सा बन्न सक्छ। विश्वका धेरै पर्यटकले अहिले प्राकृतिक दृश्यभन्दा पनि “प्रमाणिक स्थानीय अनुभव” (Authentic Local Experience) खोज्ने गरेकाले लिम्बू र राई समुदायको परम्परागत भोजनलाई व्यवस्थित रूपमा प्रवर्द्धन गर्न सकेमा यस क्षेत्रको पर्यटन आम्दानी र अवधि दुवै बढ्न सक्छ।
हिमाली क्षेत्र: चिसो सहने अन्न र मासुको प्रधानता
ताप्लेजुङ, संखुवासभा र सोलुखुम्बु जिल्लाका उच्च हिमाली भेगमा शेर्पा र भोटे समुदायको बसोबास छ। यहाँको चिसो मौसम र अग्लो उचाइले धान वा मकैको खेतीलाई असम्भव बनाएकाले यहाँका बासिन्दाले आलु, जौ र फापरलाई मुख्य आहारको रूपमा प्रयोग गर्छन्। चाम्पा (भुटेको जौको पिठो) शेर्पा समुदायको परम्परागत मुख्य आहार हो, जो छिटो तयार हुने र उच्च हिमाली ठाउँमा बाँच्न पर्याप्त ऊर्जा दिने हुनाले लोकप्रिय छ।
शेर्पा समुदायले भेडाकाे मासु, चिज र मार्पा (मद्य) लाई आहारमा व्यापक प्रयोग गर्छन्, किनभने उच्च हिमाली भेगमा पशुपालन नै मुख्य जीविकोपार्जनको स्रोत हो। याकको दुधबाट बनाइने नून र मरीचयुक्त “बट्टर टी” (घिउ चिया) चिसोबाट जोगिनका लागि दैनिक रूपमा सेवन गरिने पेय पदार्थ हो, जसले शरीरलाई तातो राख्न मदत गर्छ भन्ने स्थानीय विश्वास छ। उच्च उचाइमा अक्सिजनको कमी र चिसो सहन शरीरलाई बढी क्यालोरीको आवश्यकता पर्ने भएकाले यहाँको आहार बोसो र प्रोटिनयुक्त हुने गरी विकसित भएको देखिन्छ, जो वैज्ञानिक रूपमै पनि तर्कसंगत मानिन्छ।
सोलुखुम्बु जिल्ला विश्वप्रसिद्ध सगरमाथा आधार शिविर ट्रेकिङका लागि वार्षिक हजारौं विदेशी पर्यटक भित्र्याउने प्रदेशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्य हो। यहाँ आउने ट्रेकरहरूले यसै पनि चाम्पा, बट्टर टी र याकको चिज चाख्ने मौका पाउँछन्, तर यसलाई अझ व्यवस्थित रूपमा “शेर्पा सांस्कृतिक भोजन अनुभव”को रूपमा प्रवर्द्धन गर्न सकेमा साधारण ट्रेकिङ पर्यटनलाई सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। यसले स्थानीय लज सञ्चालक र किसानको आम्दानी पनि बढाउने र परम्परागत खानपान संरक्षण हुने दोहोरो लाभ दिन सक्छ।
नेवार समुदायको विशिष्ट परिकार
धनकुटा, भोजपुर लगायत बजार क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेवार समुदायको आफ्नै विशिष्ट खानसंस्कृति छ। यिनीहरूले चाडपर्व र पूजाका अवसरमा बारा, चटामरी, यो-मरी, समय बजी जस्ता परिकार तयार गर्छन्। नेवार समुदायको खानामा भटमास, मासु र विभिन्न प्रकारका मसलाको प्रयोग प्रशस्त हुन्छ, जो उनीहरूको व्यापारिक र चाडपर्व प्रधान जीवनशैलीसँग जोडिएको देखिन्छ। धनकुटा बजार क्षेत्रलाई “नेवारी सांस्कृतिक सडक” को रूपमा विकास गरी पर्यटकलाई यी परिकार चाख्ने अवसर दिन सकेमा सडक-छेउका साना बजार पर्यटनलाई पनि नयाँ आयाम दिन सकिन्छ।
खाद्य पर्यटनलाई व्यवस्थित प्रवर्द्धन गर्ने उपायहरू
कोशी प्रदेशको खाद्य विविधतालाई पर्यटनसँग प्रभावकारी रूपमा जोड्नका लागि केही ठोस उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। पहिलो, प्रत्येक जिल्लामा “स्थानीय खाद्य मार्ग” (Food Trail) तयार गरी पर्यटकलाई एउटै यात्रामा फरक-फरक समुदायको परिकार चाख्ने अवसर दिनुपर्छ। दोस्रो, होमस्टे र लजहरूलाई परम्परागत परिकार पकाउने तालिम दिई गुणस्तर र सफाइ कायम राख्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। तेस्रो, गुन्द्रुक, सिन्की, किनेमा, चिज जस्ता परिकारलाई “भौगोलिक संकेत चिन्ह” (GI Tag) सहित ब्रान्डिङ गरी पर्यटकले किनेर लैजान सक्ने स्मारिकाको रूपमा बजारीकरण गर्न सकिन्छ। चौथो, वर्षभरि नै फरक-फरक समुदायका चाडपर्वसँग जोडिएको “खाद्य महोत्सव” आयोजना गरी मौसम अनुसार आउने पर्यटकको संख्यालाई सन्तुलित बनाउन सकिन्छ।
विविधताका कारणहरू
कोशी प्रदेशको खानपानमा यस्तो भिन्नता आउनुका पछाडि मुख्यतः तीन कारण देखिन्छन्। पहिलो, भौगोलिक तथा हावापानीको भिन्नता – तराईको तातो र समथर भूमिमा धान फस्टाउँछ भने पहाड र हिमालमा त्यो सम्भव नहुने हुनाले मकै, कोदो, आलु र जौ जस्ता विकल्प अपनाइएका छन्। दोस्रो, मौसमी उपलब्धता – वर्षायाममा ताजा साग-सब्जी प्रशस्त हुने भएकाले त्यो बेला ताजा खानेकुरा खाइन्छ भने जाडोयाममा सुकेको, फर्मेन्ट गरिएको वा संरक्षित गरिएको खाना (सिन्की, गुन्द्रुक, सुकुटी) प्रयोग गरिन्छ, जो खाद्य सुरक्षाको परम्परागत उपाय हो। तेस्रो, जातीय र धार्मिक परम्परा – प्रत्येक समुदायले आफ्नो पुर्खाबाट पाएको ज्ञान र विश्वासका आधारमा चाडपर्व, पूजा र विशेष अवसरमा निश्चित परिकार बनाउने चलन कायम राखेका छन्, जसले समुदायको पहिचान र सामाजिक एकतालाई पनि बलियो बनाउने काम गर्छ।
कोशी प्रदेशको खाद्य परिकार विविधता वास्तवमा यस प्रदेशको भौगोलिक बनावट, मौसमी चक्र र जातीय बहुलताको प्रत्यक्ष झलक हो। तराईको भात-माछादेखि पहाडको ढिँडो-गुन्द्रुक-किनेमा हुँदै हिमालको चाम्पा-बट्टर टीसम्मको यात्रामा हामीले देख्न सक्छौं कि खानेकुरा केवल भोक मेटाउने माध्यम मात्र होइन, बरु यो प्रकृतिसँगको अनुकूलन, परम्पराको संरक्षण र सामुदायिक पहिचानको अभिव्यक्ति समेत हो। यही विविधतालाई सही ढंगले परिचालन गर्न सकेमा कोशी प्रदेशको पर्यटन क्षेत्रले प्राकृतिक दृश्यावलोकनमा मात्र सीमित नभई “देख्ने, अनुभव गर्ने र चाख्ने” गरी समग्र पर्यटकीय आकर्षणमा रूपान्तरित हुने अवसर पाउँछ। खाद्य पर्यटनको प्रवर्द्धनले एकातिर परम्परागत खानपान संस्कृतिको संरक्षण गर्छ भने अर्कोतिर स्थानीय किसान, होमस्टे सञ्चालक र साना व्यवसायीको आर्थिक उपार्जनमा समेत सहयोग पुग्छ। यसैले, कोशी प्रदेशको खाद्य विविधतालाई आगामी पर्यटन योजनाहरूको केन्द्रीय अंगको रूपमा समावेश गर्नु आजको टड्कारो आवश्यकता हो।
